Zwijgen of verklaren?

DOOR ANNABEL VAN HULST EN NIENKE CORNELISSEN

 

Spreken is zilver, zwijgen is goud. Gaat dit spreekwoord ook op tijdens een verhoor? Het zwijgrecht is een van de meest fundamentele rechten die een verdachte gedurende het rechtsproces heeft. Hij hoeft immers niet mee te werken aan zijn eigen veroordeling.[1] Het zwijgen van een verdachte is vaak ongelofelijk frustrerend voor slachtoffers of nabestaanden, maar kan soms in het voordeel van de verdachte werken. Een verhoor kan namelijk als gevolg hebben dat de verhoorde tot liegen wordt aangezet, omdat er in een gesprek tussen mensen nu eenmaal altijd sprake is van beïnvloeding.[2] Zwijgen voorkomt liegen. Kan de verdachte beter zwijgen of kan hij beter verklaren?

 

Het doel van een verhoor is de waarheidsvinding; te achterhalen wat de waarheid is. Dat gaat over het algemeen een stuk gemakkelijker wanneer personen eerlijk zijn over wat zij wel of niet hebben gedaan. Nu hebben politie en rechters echter de indruk dat steeds meer verdachten zich beroepen op het zwijgrecht. Dit is het recht van de aangehouden verdachte om in een strafzaak geen antwoord te geven op vragen die tijdens het verhoor worden gesteld. Het achterhouden van informatie staat niet gelijk aan liegen.[3] Het zwijgrecht is al sinds 1926 vindbaar in het Wetboek van Strafvordering en werd in het leven geroepen om de marteling van verdachten in een poging een bekentenis af te dwingen tegen te gaan.

 

Maar waarom zou een verdachte zich beroepen op het zwijgrecht? Aan zo’n dergelijke actie zijn een aantal voordelen verbonden, die van het beroepen op het zwijgrecht de beste verdedigingsstrategie voor de verdachte maken. Het grootste voordeel van het zwijgrecht is dat de verdachte geen bewijs tegen zichzelf creëert. Als het voor de verdachte even meezit, dan is er geen ander bewijs dan de verklaring van het slachtoffer. Dit betekent dat er onvoldoende wettig bewijs is om het feit bewezen te verklaren. De mogelijkheid neemt toe dat de verdachte binnen korte tijd weer op vrije voeten is, doordat hij door de rechter wordt vrijgesproken. Daarnaast brengt het beroepen op het zwijgrecht als voordeel met zich dat een verklaring altijd nog op een later moment kan worden afgelegd. Een tactische zet van de verdachte is dan om eerst de verklaringen van bijvoorbeeld getuigen af te wachten. Zo is het voor de verdachte mogelijk om zijn verhaal dusdanig bij te schaven dat deze beter aansluit bij de andere verklaringen uit het dossier. Een dergelijk bijschaven kan zijn verhaal een stuk geloofwaardiger maken.[4] 

 

Toch zijn de voordelen van het zwijgrecht niet alleen te begrijpen in termen van ‘meest strategische verdediging’. Er doen zich immers voldoende verdachten voor die zichzelf nooit eerder in een strafrechtproces bevonden. Het is goed voor te stellen dat zij uit zenuwen dichtslaan of dingen verkeerd verwoorden, waardoor hun verklaring op onjuiste wijze geïnterpreteerd kan worden. Daarbij komt kijken dat het verhoor van verdachten op een heel andere manier plaatsvindt dan het verhoor van bijvoorbeeld slachtoffers. Waar het verhoor van slachtoffers vaak een vrijwillig gesprek is, dat met respect wordt onthaald en waarbij er met geduld wordt geluisterd, is het verhoor van verdachten daarentegen onvrijwillig en gaat dikwijls gepaard met een belangenconflict.[5] De politie maakt gebruik van allerlei verschillende methoden om een verklaring bij de verdachte te ontgoochelen. Zo zullen zij de verdachte voorhouden dat zwijgen geen zin heeft, omdat zij al over voldoende informatie over het feit beschikken, of zij blijven vragen stellen, waardoor de verdachte onder druk komt te staan.[6] Daarnaast kan de politie de verdachte kleineren, of juist zeer meelevend op hem reageren.[7] In extreme gevallen kan de politie zelfs bewust valse informatie gedurende het gehoor verstrekken.[8] De verdachte die zich niet op zijn zwijgrecht beroept, wordt hierdoor mogelijk aangezet tot liegen. Nog vervelender is het voor de verdachte als hij onder de druk van het verhoor een valse bekentenis geeft. 

 

Liegen door een verdachte gedurende het verhoor is echter niet strafbaar. Het kan alleen zeer nadelig uitpakken voor de verdachte die het doet, aangezien zijn verklaring als zelfstandig bewijsmiddel tegen hem gebruikt kan worden, wanneer blijkt dat hij gelogen heeft.[9] Het is voor verdachten die mogelijk in paniek raken tijdens het verhoor dus sterk aan te raden zich te beroepen op hun zwijgrecht. Toch zijn ook hier nadelen aan verbonden. Als iemand als verdachte is aangehouden, die vervolgens wenst te zwijgen, blijft er voor de politie en justitie dikwijls een onderzoeksgrond bestaan, waardoor het voorarrest langer kan duren. Daarbij komt als mogelijk gevolg kijken dat er geen schadevergoeding wordt voltrokken bij een vrijspraak, omdat de verdachte met zijn zwijgen het (langer voortduren van het) voorarrest aan zichzelf te danken heeft.[10] Zwijgen om fouten te voorkomen die mogelijk een veroordeling in de hand werken, is dan niet altijd even verstandig.

 

Er zijn bovendien omstandigheden denkbaar waarin zwijgen helemaal niet wijs is, en er beter een verklaring afgelegd kan worden. Dit is het geval “indien feiten en omstandigheden zodanig wijzen op betrokkenheid van een verdachte bij een aan hem/haar verweten feit, dat enige verklaring, in welke vorm dan ook, van verdachte verlangd mag worden.”[11] Als de verdachte er toch voor kiest om te zwijgen, kan het hof op grond van de feiten en omstandigheden beslissen dat de verklaring van de verdachte als het ware niet langer belangrijk is. Het stilzwijgen van de verdachte kan dan juist als ondersteuning van de juistheid van de verdenking van de rechter gaan dienen. 

 

Dat zwijgen goud is, is dus in veel gevallen van toepassing, alhoewel er zich situaties voordoen waarin een zwijgzame positie van de verdachte nauwelijks standhoudt. Het is voor de verdachte dan raadzaam om te spreken als hij mogelijk zijn voorarrest wil verkorten of als hij wil dat zijn verklaring meeweegt in de bewijsvoering. Echter, zowel politie als justitie moet erop bedacht zijn dat veel verdachten in het heetst van het moment onwaarheden kunnen vertellen, omdat zij bezwijken onder de druk die hen wordt opgelegd door de verhoorder. Liegen gedurende het strafrechtproces is niet strafbaar, maar kan wel problematisch zijn, zeker als dit onbedoeld leidt tot een valse verklaring. De verhoorder moet zich bewust zijn van de mogelijkheid van een valse verklaring die optreedt door zijn eigen methodes. Ook voor hem kan dan af en toe zwijgen misschien wel beter uitpakken. 

 

Bronnen

 

1. “Zwijgrecht of verklaren,” StrafrechtadvocatenNetwerk, accessed on January 14, 2020, https://politie-verhoor.nl/zwijgrecht-verklaren/

2. Marc Bockstaele, “Een correcte verhoormoraal als garantie voor een ‘democratisch’ politieverhoor,” Cahiers Politiestudies 3, no. 32 (2014): 141.

3. “Liegen tijdens verhoor politie,” StrafrechtadvocatenNetwerk, accessed on January 14, 2020, https://politie-verhoor.nl/liegen-tijdens-verhoor-politie/

4. “Zwijgrecht of verklaren,” StrafrechtadvocatenNetwerk, accessed on January 14, 2020, https://politie-verhoor.nl/zwijgrecht-verklaren/

5. Bockstaele, “Een correcte verhoormoraal als garantie voor een ‘democratisch’ politieverhoor,” 142. 

6. “Verhoormethoden bij zwijgende verdachten,” StrafrechtadvocatenNetwerk, accessed on January 14, 2020, https://politie-verhoor.nl/verhoormethoden-bij-zwijgende-verdachten/

7. “Wanneer valse bekentenis?,” StrafrechtadvocatenNetwerk, accessed on January 14, 2020, https://politie-verhoor.nl/wanneer-valse-bekentenis/

8. “Bewust valse informatie verstrekt door politie tijdens verhoor,” StrafrechtadvocatenNetwerk, accessed on January 14, 2020, https://politie-verhoor.nl/bewust-valse-informatie-verstrek-politie-tijdens-verhoor/

9. “Liegen tijdens verhoor politie,” StrafrechtadvocatenNetwerk, accessed on January 14, 2020, https://politie-verhoor.nl/liegen-tijdens-verhoor-politie/

10. “Zwijgrecht of verklaren,” StrafrechtadvocatenNetwerk, accessed on January 14, 2020, https://politie-verhoor.nl/zwijgrecht-verklaren/

11. “Omstandigheden waarbij zwijgen niet verstandig is,” StrafrechtadvocatenNetwerk, accessed on January 14, 2020, https://politie-verhoor.nl/omstandigheden-waarbij-zwijgen-niet-verstandig/